Ustalenie kontaktów z osobą ubezwłasnowolnioną

Odnośnie osób małoletnich artykuł 113§ 1 KRO stanowi, że niezależnie od władzy rodzicielskiej, rodzice oraz ich dziecko mają prawo i obowiązek utrzymywania ze sobą kontaktów, w tym zakresie osoba ubiegająca się kontakt ma możliwość przewidzianą odpowiednią procedurą do wystąpienia do sądu o ustalenie takich kontaktów. Sąd kierując się dobrem dziecka o takich kontaktach orzeka. W uzasadnionych przypadkach wprowadza ograniczenia kontaktów. Przepis w § 2 wskazuje, co takie kontakty z dzieckiem obejmują tj. w szczególności przebywanie z dzieckiem (odwiedziny, spotkania, zabieranie dziecka poza miejsce jego stałego pobytu) i bezpośrednie porozumiewanie się, utrzymywanie korespondencji, korzystanie z innych środków porozumiewania się na odległość, w tym ze środków komunikacji elektronicznej. Co istotne uprawnienie to nie dotyczy tylko rodzica, ale także dziadków lub innych osób, gdyż art. 113 ze zn. 6 Kro wprowadza zastosowanie tych przepisów odpowiednio do kontaktów rodzeństwa, dziadków, powinowatych w linii prostej, a także innych osób, jeżeli sprawowały one przez dłuższy czas pieczę nad dzieckiem. Zatem sytuacja jest jasna w odniesieniu do małoletnich dzieci, natomiast problematyczna staje się kwestia kontaktów rodziców (lub innych krewnych) z osobami pełnoletnimi, którzy zostali ubezwłasnowolnieni całkowicie i oddani pod opiekę. Orzecznictwo sądów różnie rozstrzygało te kwestie.

Ostatecznie w sprawie tej wypowiedział się Sąd Najwyższy uchwałą z 17 maja 2018 r. (III CZP 11/18). Rozstrzygnięcie zapadło na skutek przedstawionego SN zagadnienia prawnego. Wskazano, że rodzicom dorosłego dziecka, które jest ubezwłasnowolnione całkowicie z powodu niepełnosprawności umysłowej i dla którego ustanowiono opiekuna, nie przysługuje uprawnienie do żądania rozstrzygnięcia przez sąd opiekuńczy o sposobie utrzymywania kontaktów z tym dzieckiem. SN uznał, że w polskim prawie brak regulacji analogicznej do art. 113 i nast. Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (dot. kontaktów z małoletnim). W przypadku osoby dorosłej, całkowicie ubezwłasnowolnionej, sąd opiekuńczy nie może „wprost” uregulować kontaktów, bo kodeks rodzinny przestaje obowiązywać w tym zakresie, a przepisy o opiece nad ubezwłasnowolnionym (art. 175–178 KRO, art. 593 KPC) nie przewidują takiego mechanizmu „na żądanie” innego członka rodziny. W praktyce opiekun prawny ma decydujący głos w kwestii umożliwienia bądź blokowania kontaktu. Zasadą stało się, że brak dobrej woli opiekuna – w świetle tej uchwały – oznaczał de facto brak skutecznej drogi do kontaktu np. drugiego rodzica czy rodzeństwa. W związku z tym rozstrzygnięciem, po wyczerpaniu możliwości krajowego sądownictwa, ojciec, który wnioskował w tej sprawie o ustalenie kontaktów z dorosłym synem z Zespołem Downa złożył skargę do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka przeciwko Polsce. ETPC uznał, że brak w polskim systemie skutecznego mechanizmu zapewniającego utrzymywanie kontaktów rodzica z dorosłym, ubezwłasnowolnionym dzieckiem narusza art. 8 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności. Według ETPC pozbawienie skarżącego realnej możliwości zachowania więzi rodzinnej z synem jest niezgodne z prawem do poszanowania życia rodzinnego. W konsekwencji wyrokiem z 20 października 2022 r. (skarga nr 46342/19) Trybunał stwierdził naruszenie przez Polskę prawa do poszanowania życia rodzinnego. W wyroku wskazano, że art. 8 EKPCz obejmuje prawo rodzica do podjęcia środków celem połączenia z dzieckiem oraz obowiązek podjęcia takich środków przez władze krajowe.

Choć propozycje zmian pojawiły się w sferze projektu (https://legislacja.rcl.gov.pl/projekt/12353303, dostęp: 11.10.2022 r.) proponowano w art.175 KRO dotychczasową treść oznaczyć jako § 1 i dodać § 2 w brzmieniu: „Do kontaktów z ubezwłasnowolnionym całkowicie stosuje się odpowiednio przepisy o kontaktach z dzieckiem, za wyjątkiem przepisów nakładających obowiązek utrzymywania kontaktów z rodzicami.”, to kwestia ta nie została do tego czasu uregulowana prawnie. Projekt uległ dyskontynuacji, z uwagi na nowe wybory parlamentarne.

Jeszcze wcześniej na powyższy problem uwagę zwracał Rzecznik Praw Obywatelskich w swoich wystąpieniach do Ministra Sprawiedliwości, (por. https://bip.brpo.gov.pl/pl/art-z-pwg/12980) wskazując między innymi na brak rozwiązania prawnego w tym zakresie, oddalanie przez Sądy wniosków o ustalenie kontaktów na podstawie przepisów dotyczących zarządzeń wobec opiekuna prawnego, w sposób szczegółowy wyjaśniając zawiłości stanu prawnego. Aktualnie temat został na nowo podjęty https://bip.brpo.gov.pl/pl/content/rpo-ubezwlasnowolnieni-rodzina-kontakty-utrudnianie-ms-odp. Obecnie trwają prace nad zniesieniem instytucji ubezwłasnowolnienia i zastąpienia jej systemem wspieranego podejmowania decyzji. Zgodnie z informacją Ministerstwa Sprawiedliwości udzieloną RPO „pierwotne założenia po ich uszczegółowieniu i uzupełnieniu zostaną uwzględnione w najbliższej propozycji nowelizacji Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, o ile wcześnie nie zostanie zniesiona w polskim prawie instytucja ubezwłasnowolnienia. Wówczas stosowne rozwiązania zostaną do niej dostosowane.”